د.وەلی مەحمود

بۆنه‌و پشووه‌كانی هه‌رێم‌ و سه‌رنجێك

  2021-11-08 16:40      76 جار بینراوە        کۆمێنت

پ.د. وه‌لی مه‌حمود حه‌مه‌د*

من یه‌كه‌م كه‌س نیم ده‌مه‌وێت سه‌رنجی خۆم بنووسم له‌سه‌ر بۆنه‌ و پشووه‌كان و به‌دڵنیاییه‌وه‌ دوایین كه‌سیش نابم. له‌ ناو هه‌موو جیهان و حكومه‌ت و میلله‌تاندا بۆنه‌ و پشوو هه‌یه‌، جار هه‌یه‌ حكومه‌ت و ده‌سه‌ڵاتێك بۆنه‌ و پشوویه‌كی هه‌یه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ گۆڕان و گۆڕینی ئه‌و حكومه‌ت و ده‌سه‌ڵاته‌، له‌وانه‌یه‌ ئه‌م پشووه‌ نه‌هێڵرێت و بگۆڕدرێت به‌ پشوویه‌ك و بۆنه‌یه‌كی تر.

ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ زۆری بۆنه‌ و پشوو زه‌ره‌ر و زیان له‌ حكومه‌ت و به‌رهه‌مهێنان و داهێنان ده‌دات و جۆرێك له‌ خاوی و ته‌مبه‌ڵی به‌رهه‌م ده‌هێنێت. له‌م بابه‌ته‌دا ناچمه‌ ناو ورده‌كاریی بۆنه‌ و پشووه‌كانه‌وه‌ یاخود خۆم له‌ بابه‌ته‌ گشتییه‌ چه‌سپاو یان تاڕاده‌یه‌ك چه‌سپاوه‌كان ناده‌م، به‌ڵام زۆر پێویسته‌ هه‌ڵوێسته‌ له‌سه‌ر هه‌ندێك له‌و پشوو و بۆنه‌ ناپێویستانه‌ بكه‌م.

بڕیار و كالێنده‌ری زانكۆكان تێكده‌چێت
ئێمه‌ ساڵانێكه‌ وه‌كو زانكۆی كۆیه‌ داوا له‌ وه‌زاره‌تی خوێندنی باڵا ده‌كه‌ین كه‌ با وه‌زاره‌ت ساڵنامه‌ (كالینده‌ر)ێكی تایبه‌ت به‌ خۆمانی هه‌بێ و دایبنێین تیایدا پشوو و بۆنه‌كان دیاری بكه‌ین و به‌ سه‌رۆكایه‌تی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران و حكومه‌ت بڵێن كه‌ پشوو بۆنه‌ راده‌گه‌یه‌نن (جگه‌ له‌شته‌ زۆر پێویست و له‌ ناكاوه‌كان سروشتی بن یان هی تر)، ئه‌وا وته‌بێژی حكومه‌ت له‌گه‌ڵ راگه‌یاندنی پشووه‌كه‌دا بڵێت وه‌زاره‌تی خوێندنی باڵا (ئه‌وان ساڵنامه‌ی خۆیان هه‌یه‌ و ئه‌م پشووه‌ ئه‌وان ناگرێته‌وه‌). به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ وه‌زاره‌ت ده‌ڵێت زانكۆكان ساڵنامه‌ی خۆیان دابنێن و ئه‌و هیچ ساڵنامه‌یه‌كی نییه‌ و له‌كاتی راگه‌یاندنی پشووه‌كانیشدا وه‌ك وه‌زاره‌ت پشوو راده‌گه‌یه‌نن، به‌مه‌ش بڕیاری زانكۆكان و كالێنده‌ری زانكۆكانیش تێكده‌چێت.

پشووه‌كان تا راده‌یه‌ك دیارن كه‌ بریتین له‌ چه‌ژنه‌كانی ره‌مه‌زان و قوربان و نه‌ورۆز و سه‌ری ساڵی زایینی و هه‌ندێك پشووی تر كه‌ رۆژه‌كانیان دیاریكراون و په‌رله‌مان بڕیاری لێداون.

تایبه‌ت به‌ زانكۆكان پشووه‌كان له‌ (1/9ی هه‌موو ساڵێك تا 30/6) ساڵی دواتر گرنگه‌ ده‌بێ حسابی بۆ بكه‌ین، واته‌ هه‌ر پشوویه‌ك له‌ (1/7 تا 31/8) واته‌ ماوه‌ی ئه‌م دوو مانگه‌ گرنگ نییه‌ به‌و راده‌یه‌ و كێشه‌مان له‌گه‌ڵیدا نییه‌و چونكه‌ پشووی هاوینی زانكۆكانه‌ و پڕۆسه‌ی خوێندن ده‌وه‌ستێت.

یه‌كشه‌ممه‌ ده‌كرێت به‌ پشوو!
جار هه‌بووه‌ زانكۆكان خوێندكاره‌كانیان كه‌ له‌ به‌شی ناوخۆیین و رۆژی شه‌ممه‌ گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ بۆ زانكۆ و به‌شه‌ ناوخۆییه‌كانیان، به‌ڵام شه‌وه‌كه‌ی یاخود دره‌نگانی شه‌و بڕیار ده‌درێت كه‌ یه‌كشه‌ممه‌ (واته‌ به‌یانی یه‌كه‌ی بۆته‌ پشوو). جگه‌ له‌مانه‌ی كه‌ باسمان كردن، زانكۆكان ساڵانه‌ له‌ سه‌ره‌تای ساڵی خوێندندا ساڵنامه‌كه‌یان داده‌نێن و پشووه‌كان دیاری ده‌كه‌ن، به‌ڵام له‌كاتی راگه‌یاندنی پشووه‌كاندا وا له‌ زانكۆكان ده‌كرێت، ناچاربن بیكه‌ین به‌ پشوو، له‌كاتێكدا ئه‌وان ئه‌و پشووه‌یان له‌ كالینده‌ری خۆیاندا دانه‌ناوه‌، به‌مه‌ش پیرۆزیی كاره‌كه‌ی زانكۆ و بڕیاره‌كه‌یان ده‌شكێنرێت.

له‌ هه‌موو جیهاندا خوێندن له‌ زانكۆكاندا یان بریتین له‌ سه‌عاتی خوێندن و كار، یاخود (كریدیت)ی دیاریكراو، كه‌ ئه‌مه‌ش هه‌ر په‌یوه‌ندیی به‌ سه‌عاتی خوێندن و كارو وانه‌ و چالاكییه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ تێیدا ده‌بێت زانكۆ و په‌رتوكخانه‌ و لابۆرو…..هتد كراوه‌بن. واته‌ راگه‌یاندنی یان بوونی هه‌ر پشووه‌یه‌ك كارده‌كاته‌ سه‌ر ناوه‌ڕۆكی بڕوانامه‌ی خوێندكارانی زانكۆ له‌هه‌ر قۆناغێكدابن.

شۆڕش ، كوشتار، مردن، له‌ دایكبوون
هه‌ندێك جار هه‌ندێك پشوو راده‌گه‌یه‌نرێت كه‌ هیچ پێویست نییه‌و چه‌ندی به‌دوای هۆكاری ئه‌و پشووه‌دا ده‌گه‌ڕێی وه‌ڵامێكی لۆژیكی و بڕواپێكه‌رت ده‌ست ناكه‌وێت.

حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان تاڕاده‌یه‌ك داهێنانی كردووه‌ له‌ هه‌ندێك پشوودا وه‌ك ئه‌وه‌ی «له‌نێوان دوو پشوودا ده‌كرێته‌ پشوو»، واته‌ «قه‌ره‌بووی پشوویه‌ك بۆ ئه‌و پشووه‌ی كه‌ خۆی كه‌وتۆته‌ رۆژێكی پشووه‌وه‌«. خۆشمان له‌ ناوچه‌یه‌كی ئاڵۆزی پڕ له‌ شه‌ڕ و كێشه‌دا ده‌ژین، چه‌ندین (كوده‌تا – شۆڕش) و رووداو و شه‌ڕ روویداوه‌، چه‌ندین ململانێی نه‌ته‌وه‌یی و تایفی هه‌ن له‌ ناوچه‌كه‌دا، بۆیه‌ خۆی له‌خۆیدا پشووه‌كان زۆرن و هی تریشی خراوه‌ته‌ سه‌ر (له‌دایك بوون و مردن و…هتد).

خۆ ده‌كرا ئه‌م رۆژانه‌ بۆنه‌بن نه‌ك پشوو (حزبێكی دیاریكراو خۆی به‌ خاوه‌نی بزانێت و بۆنه‌ی ئه‌و بێت)، یان هۆزێكی دیاریكراو یاخود ئایین و مه‌زهه‌بێكی دیاریكرا و… هتد، به‌ڵام له‌م وڵاته‌دا به‌ بڕیار ده‌كرێن به‌ پشووی ره‌سمی. جار هه‌بووه‌ له‌ زانكۆی كۆیه‌ ئێمه‌ ویستومانه‌ كالێنده‌ره‌كه‌مان جێبه‌جێ ببێت و بۆنه‌كان جێگیر بكه‌ین (ره‌خنه‌مان لێگیراوه‌ و دژایه‌تیمان كراوه‌). نموونه‌ی پشوویه‌ك باس ده‌كه‌م كه‌ ئه‌مساڵ رۆژی (31/10/2021) له‌لایه‌ن به‌ڕێز پارێزگاری هه‌ولێره‌وه‌ راگه‌یه‌ندرا، دواتریش له‌لایه‌ن قایمقامی كۆیه‌وه‌ بۆ كۆیه‌ راگه‌یه‌ندرا، ئێمه‌ له‌ كالێنده‌ری زانكۆ ئه‌م رۆژه‌مان به‌ رۆژی ده‌وامی ئاسایی دانابوو و رۆژه‌كه‌ سه‌ره‌تای هه‌فته‌بوو، واته‌ یه‌كشه‌ممه‌، پشووه‌كه‌ به‌هۆكاری بارانبارین و دروستبوونی لافاو له‌ چه‌ند ناوچه‌یه‌كی باكوور و باكووری خۆرئاوای هه‌ولێره‌وه‌ دروست ببوو، ته‌نها رێگای (مه‌سیف – كۆڕێ – هه‌ولێر) هه‌ندێك ئاوی لێ كۆببۆوه‌، خۆی ده‌كرا ناوچه‌كانی لافاو دیاری بكرێت و ته‌نها له‌و ناوچانه‌ پشوو رابگه‌یه‌ندرابا.

تێكدانی به‌رنامه‌ به‌ كونده‌یه‌ك باران
زانكۆمان رۆژی یه‌كشه‌ممه‌ چاوه‌ڕوانی هاتنی خوێندكارانی تازه‌ وه‌رگیراوی ده‌كرد و ئاماده‌سازیی كرابوو بۆ ئه‌و كاره‌، له‌ هه‌مان كاتدا چاوه‌ڕوانی هاتنی كونسوڵی هیندستان له‌ هه‌رێم و شاندێكی یاوه‌ریان ده‌كرا، جگه‌ له‌ بوونی ده‌وامی ئاسایی و چه‌ندین چالاكی و كاری زانكۆیی.

پشووه‌كه‌ دوای سه‌عات (11)ی شه‌و راگه‌یاندرا، ئه‌وه‌نده‌ ته‌له‌فۆن و نامه‌م بۆ ده‌هات له‌وه‌ی كه‌ ئاخۆ بۆته‌ پشوو له‌ پارێزگاكه‌ و چۆن ده‌بێت زانكۆمان ده‌وام بكات و…..هتد، هه‌ر خه‌ریك بوو سه‌رم لێ بشێوێنن و تووشی نیگه‌رانی زۆر بووم كه‌ خوایه‌ ئه‌م میلله‌ته‌ بۆ وای لێهاتووه‌؟ ئاخر كونده‌یه‌ك ئاو له‌م شاره‌ و له‌و كه‌مپی زانكۆیه‌ نه‌باریوه‌، ئاخر ئێمه‌ هه‌موومان ده‌سته‌و دوعا وه‌ستاوین خوایه‌ بارانمان بۆ ببارێنه‌ بۆ ده‌بێ (100) كیلۆمه‌تر دووتر له‌ زانكۆی ئێمه‌ باران و لافاو هه‌ندێك زیانی داوه‌ (كه‌ دڵنیام ئه‌ویش كه‌مته‌رخه‌میی مرۆڤ و جێ ده‌ستێكی نائه‌ندازه‌یی و ته‌ماعكارییه‌ك هۆكاری سه‌ره‌كی بووه‌) بۆ ئێمه‌ لێره‌ ئه‌م رۆژه‌ نازداره‌ بكه‌ین به‌ پشوو؟ هه‌ر به‌و شه‌وه‌ چه‌ندین لێكدانه‌وه‌ی تری بۆ ده‌كرا كه‌ ناتوانیت لێكیان بده‌یته‌وه‌ و وه‌ڵامێكت بۆ ده‌ربچێ.

یه‌كێك ده‌یوت شتی تریش له‌ گۆڕێیه‌، به‌تایبه‌تی مه‌سه‌له‌ی ئه‌منی و ئیرهابی، یه‌كێك ده‌یوت كاكه‌ هه‌واڵه‌كانی كه‌شناسی له‌وانه‌یه‌ زانیارییان دابێت به‌ ده‌زگاكانی حكومه‌ت كه‌ لافاو و كاره‌ساتی تری سروشتی به‌ڕێوه‌یه‌، یه‌كێكی تر ده‌یوت خوێندكارانی پۆلی (12)ی ئاماده‌یی و ده‌رچووانی دانه‌مه‌زراو، مامۆستایانی وانه‌بێژ و گرێبسه‌ت ده‌یانه‌وێت سبه‌ی خۆپێشاندانی گه‌وره‌ بكه‌ن، بۆیه‌ ده‌یكه‌نه‌ پشوو.

بێ متمانه‌یی و حیكایه‌ته‌كانی دوای راگه‌یاندنی پشوو
براده‌رێكی تر ته‌له‌فۆنی بۆ كردم وتی: به‌كورتی ده‌یانه‌وێت مووچه‌ دوابخه‌ن و نه‌یده‌ن، بۆیه‌ ده‌یكه‌ن به‌ پشوو، چونكه‌ پاره‌ی گومرگه‌كان و سنووره‌كان نه‌دراوه‌ته‌وه‌ به‌ خه‌زێنه‌ی حكومه‌ت و به‌غداش دوو سه‌د ملیار دیناره‌كه‌ی نه‌ناردووه‌.

ئای خودایه‌ چه‌ند شه‌وێكی نائارام بوو بۆ من كه‌ خۆم پشووه‌ جێگیركراوه‌كانی تریشم هه‌ر پێ ناخۆشه‌ جا بۆ پشوویه‌كی له‌م شێوه‌یه‌ و خه‌ڵكیش هه‌مووی ئه‌م هه‌موو بێ متمانه‌ییه‌ی به‌ حكومه‌ت هه‌بێت.

پێشنیازده‌كه‌م بۆ ئه‌م حكومه‌ته‌ كه‌ بۆ هه‌نگاوه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی گێڕانه‌وه‌ی متمانه‌ی خه‌ڵك پێی، یه‌كه‌م كار كه‌ ده‌ستی پێ بكات كه‌مكردنه‌وه‌ی پشووه‌ نا پێویسته‌كان بێت و داوا ده‌كه‌م كه‌ وه‌زاره‌تی خوێندنی باڵا خۆی جیا بكاته‌وه‌ له‌ وه‌زاره‌ته‌كانی تری حكومه‌ت و ساڵانه‌ له‌ (1/9)وه‌ بۆ (30/6)ی ساڵی دواتر، ساڵنامه‌ و كالێنده‌ری تایبه‌ت دابنێت كه‌ هه‌م سه‌رجه‌م زانكۆكان پێوه‌ی پابه‌ند بكات به‌ حكومی و تایبه‌ته‌وه‌ و هه‌م دیوانی وه‌زاره‌ت و له‌ حاڵه‌تی زۆر زۆر تایبه‌ت و له‌ناكاوی سروشتی یاخود نیشتمانیدا نه‌بێت، ساڵنامه‌ی خۆی جێبه‌جێ بكات، كه‌ ئه‌وه‌ هاوكاره‌ بۆ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی جۆرێك له‌ متمانه‌ی خه‌ڵك به‌ حكومه‌ت.

*سه‌رۆكی زانكۆی كۆیه‌

وتاری زیاتر



نوێترین هەواڵەکان

بیروڕا

سۆشیال میدیا

گەلەری

کەشو هەوا

زۆرترین سەردانکراو