د.سەردار عەزیز

رێگاکانی ئاورێشم: پیتەر فرانکۆپان

  2020-08-02 15:02      266 جار بینراوە        کۆمێنت

کاتێک لەسەرەتای ئەمساڵەوە دەستم بەکارکردن کرد لەسەر کتێبەکەم کە تەرخانکراوە بۆ چین و عیراق و کوردستان، ناوی پیتەر فرانکۆپان و کتێبە پڕ فرۆشەکەی، یەکێک بوو لەکتێبە سەرەتاکان کە رووبەڕووم بووەوە، ناوی کتێبەکەی پیتەر رێگاکانی ئاورێشمە، هەروەها لەپاش ناونیشانە سەرەکییەکەیەوە، نووسراوە مێژوویەکی نوێ بۆ دونیا. ناوی کتێب تەنها کاتێک مانای تەواوی بەدەستەوە دەدات کە لەناوەڕۆکی تەواوی کتێبەکە تێگەشتبیت. لەزمانی کوردیدا، لەساڵانی دواییدا ناوی رێگای ئاورێشم، بە تاک نەک بە کۆ، هاتووەتە ناو میدیای کوردییەوە. کاتێک پێگەیەکی میدیایی دەنووسێت رێگای ئاورێشم، مەبەستی بەئاگایی و بێئاگایی ئەوەیە کە تەنها یەک رێگا هەبووە. ئەم هەڵەیە تەنها هەڵەیەکی دەربڕین نییە، بەڵکو هەڵەیەکی گەورەی تێگەیشتنە، چونکە بۆ نموونە دەنووسرێت کە ڕێگای ئاورێشم بەکوردستاندا تێدەپەڕێت. ئەم دەربڕینە ئاماژەیەکی روونە کە کورد رێگاکانی ئاورێشمی کۆن و نوێ بەیەك رێگا دەبینێت، کە بەهەندێک ناوچەدا تێدەپەڕێت و بەهەندێک ناوچەشدا تێناپەڕێت. بەڵام نە ڕێگاکانی ئاورێشمی کۆن و نە ڕێگاکانی ئاورێشمی نوێ، بەهیچ شێوەیەک یەک ڕێگانین، بەڵکو تۆڕی بەرفراوانن لەڕێگاکان. 
لەهەمانکاتدا ڕێگاکانی ئاورێشم، مەبەست لێی ئەوە نییە کە تەنها ئاوڕێشم، لە چینەوە بۆ ئەوروپا بازرگانی پێوەکراوە. دەبێت ئەوەمان لەخەیاڵدابێت کە ڕێگاکانی ئاورێشم ناوێکە، یان چەمکێکە کە چەندین سەدە پاش ڕێگاکانی ئاورێشم خۆی جوگرافیناسی ئەڵمانی فێردیناند ڤۆن ڕیختهۆڤن ناوی لێدەنێت. ئەمە بەمانای ئەوەی کە لەسەردەمی کۆندا خەڵک بەئاگا نەبووە لەوەی کە ئەو بازرگانییەو ئەو جوڵەیە ناوی ڕێگاکانی ئاورێشمینە. وەک چۆن لەسەردەمی فیوداڵیزمی ئەورپیدا خەڵك بەئاگا نەبوون لەوەی کە سەردەمەکەیان ناوی سەردەمی فیوداڵیزمە. ئەم مێژوگەرێتییە پرۆسەیەکی چەمکگەراییە پۆلێنکارییە لە پێناو تێگەیشتن یان بونیادنانی ئایدەلۆژیایەکدا.
کەواتە ڕێگاکانی ئاورێشم تەنها پرۆسەیەکی میتۆدۆلۆجییە، نەک ڕاستییەکی مێژویی یان واقیع. ئەمەشە کە پیتەر لەدیدارێکیدا لەگەڵ لێکۆڵەری ناسراوی پورتوگالی برونو ماچێسدا، کە زیاتر لەکتێبێکی دەربارەی ئۆراسیاو دونیای نوێ نووسیوە، دەڵێت ئەم ناوە ناواقیعییە.
کەواتە ئێمەی کورد بۆ ئەوەی باشتر لەم دیاردە نوێیە تێبگەین دەبێت چەند دیدێکی هەڵەمان راستبکەینەوە. یەکەم، شتێک نەبووە ناوی ڕێگا بێت، بەڵکو بازرگانی و جوڵەی خەڵك هەبووە لە چینەوە هەتا پانتاییەکانی ئیمپراتۆریەتی بێزەنتی، کە پێکەوە جوڵەیەکی بەرفراوانیان لەو پانتاییەدا دروستکردوە کە ئەمڕۆ پێی دەڵێن ئۆراسیا. ئەو خەیاڵەی کە بازرگانی چینی یان بێزەنتی لەسەرزەمینی خۆیەوە کەوتوەتەڕێ هەتا چین هەڵەیە، بەڵکو بازرگانییەکان هەمووی لەم شوێن بۆ ئەو شوێن بووە. دووەم، لەمیانەی ئەم بازرگانییەدا جۆری بەریەککەوتنی زۆر روویداوە، کە شەڕو گۆڕینەوەی کەلتووری و ئاینی و فیکریی دروستکردووە، ئەمە تەنها بازرگانی شمەک نەبووە. سێیەم، ئەو مێژوەی کە ئیرۆسێنتەرییە، یان ئەوروپا سەنتەرییەو بانگەشەی ئەوە دەکات کە مێژووی رابوردوو دابڕاو بووەو شارستانی رۆژئاوا لە یونانەوەیەو دابڕاوە لە ئەوانیتر هەمووی بێ بنەمایە. چونکە یونانیەکان و ڕۆمانەکان زیاتر مەیلەو ڕۆژهەڵات بوون لەوەی بەرەو ڕۆژئاوا. ئەمەش ئامانجی پیتەرە، کە ئەو مێژووەی بۆ دونیا هەیە هەڵەیە، دونیا پێویستی بەمێژوویەکی نوێیە.
لێرەوە دێمە سەر بەشی دووەمی ناونیشانەکە کە مێژوی نوێی جیهانە. پیتەر لەچەند ئاستێکدا ئەم نوێیەتیە دەنوێنێت: یەکەم، جوڵەو پەیوەندی لەنێوان ئەوروپاو ئاسیادا چەندین هەزار ساڵ کۆنەو هەرگیز دانەبڕاوە. دووەم، دەکرێت مێژوو فۆکەس لەسەر قۆناغە سەقامگیرەکان بکاتەوە، ئەو سەردەمانەی کە ئاشتی و سەقامگیری هەبووە لەدونیادا لەبڕی شەڕ. سێیەم، ئەم پاشخانە بۆ دونیای ئەمڕۆ بەسوودە کاتێک جارێکی تر پرۆژەی ئۆراسیا بەشێوازی جیاواز سەرهەڵدەداتەوە.
ڕۆژانی ڕابوردوو کۆمەڵێک توێژینەوەی کورتم بەدەست گەیشت کە بانگەشەی بۆ ئەوە دەکرد چیدی هەڵەیە وڵاتێکی وەک ئێران بەوڵاتێکی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناوببەین، چونکە ئاسیاو ئەوروپا هەتا بێت لەیەکتر نزیکدەبنەوە، بەم پێیە پانتایی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست چیدی وەک جێگایەکی تایبەت و دابراو نامێنێتەوە، بەڵکو دەکەوێتە نێوان ئاسیاو ئەوروپاوە، یان دەبێتە بەشێک لەوەی کە پێی دەڵێن ئۆراسیا.
کتێبەکەی پیتەر جەنگێکە دژ بەمێژوویەکی درێژی مێژووگەرێتی ئەوروپی، کە جەخت لەدابران و باڵایی و پلەبەندی و نەبوونی پەیوەندی دەکات لەنێوان ئەوروپاو ئاسیا. ئەوروپا بۆ باڵایی خۆی پێویستی بەم مێژووە هەبوو، چونکە ئەم مێژوە ڕەوایی ئەوەی دەدا بەمرۆڤی ئەوروپی کە خاوەن شارستانیەتی جیاوازەو مافی هەیە کە ئەوانیتری بەربەری یان ناشارستانی بکات بەشارستانی. ئەم ئەفسانەیە هەتا ئەمڕۆش لەشێوازی جیاواز جیاوازدا دەردەکەوێت وەک مۆدرێنبوون، شارستانی بوون، سەردەمی بوون، ڕۆژئاواییبون، عەقڵانیبون و زۆر چەمکی تر.
پیتەر ڕەنگە لەمیانەی ئەم دیدەدا، جۆرێک لە پەرچەکرداری لەلا دروست بووبێت کە بە شێوازێکی ڕوون بە نووسینەکانییەوە دیارە. پیتەر دەیەوێت لایەنی ناشیرینی ئاسیاییەکان کەمبکاتەوەو لایەنی خراپی ڕۆمانەکان یان ڕۆژئاواییەکان زەقبکاتەوە. ئەم پەرچەکردارە لەکتێبی دووەمیشیدا کە دەربارەی ڕێگاکانی ئاورێشمی نوێیە بەزەقی دیارە.

وتاری زیاتر

بۆ کۆچ؟‬ د.سەردار عەزیز
2021-11-13 21:32      117 جار بینراوە


بۆچی سەربەخۆکان سەرنەکەوتن؟‬ د.سەردار عەزیز
2021-10-16 17:57      125 جار بینراوە

قەیرانەکانی خێزانی کوردی‬ د.سەردار عەزیز
2021-09-16 13:36      199 جار بینراوە

ناین ئیلێڤن ٩١١‬ د.سەردار عەزیز
2021-09-11 17:27      747 جار بینراوە


کۆمیونیزم و جیهادیزم لەگوند‬ د.سەردار عەزیز
2021-08-27 11:18      146 جار بینراوە

کەوتنی کابول ‬ د.سەردار عەزیز
2021-08-16 19:04      565 جار بینراوە



تڕەکەڵەکی کازمی‬ د.سەردار عەزیز
2021-07-24 15:40      411 جار بینراوە

تارماییەکانی مەکگۆرک‬ د.سەردار عەزیز
2021-07-17 19:27      757 جار بینراوە


ئەردۆگان و یاریی کورد‬ د.سەردار عەزیز
2021-07-10 17:15      404 جار بینراوە

پاش ئەوروپا‬ د.سەردار عەزیز
2021-07-10 10:08      229 جار بینراوە


بایدن و ئەردۆگان پاش دیدار‬ د.سەردار عەزیز
2021-06-18 13:53      134 جار بینراوە

بایدن و ئەردۆگان‬ د.سەردار عەزیز
2021-06-09 10:10      195 جار بینراوە



ئایا خاکی کوردستان فرۆشراوە؟‬ د.سەردار عەزیز
2021-06-02 18:57      178 جار بینراوە

جەمشیدو مەعریفەی بێ رێچکە‬ د.سەردار عەزیز
2021-05-31 14:48      259 جار بینراوە

نەفرەتی بێدەوڵەتیی!‬ د.سەردار عەزیز
2021-05-29 17:57      169 جار بینراوە

ئایا مەترسی لەئارادایە؟‬ د.سەردار عەزیز
2021-05-22 17:55      174 جار بینراوە


دەستوورێک بۆ هەرێم؟!‬ د.سەردار عەزیز
2021-05-10 14:31      197 جار بینراوە

سەما لە سەردەمی بازاڕدا‬ د.سەردار عەزیز
2021-05-03 15:14      174 جار بینراوە

بایدن و جینۆسایدی ئەرمەنی؟‬ د.سەردار عەزیز
2021-05-01 16:30      151 جار بینراوە

قەیرانی گەشە لە کوردستان‬ د.سەردار عەزیز
2021-04-26 18:41      264 جار بینراوە


نوێترین هەواڵەکان

بیروڕا

سۆشیال میدیا

گەلەری

کەشو هەوا

زۆرترین سەردانکراو